Çexov niyə roman yazmadı? - Xaləddin İbrahimli

Söhbət roman yazmağa gücü, yaradıcılıq enerjisi və istedadı çatmayan bir müəllifdən getmir. Əksinə, Çexovda böyük romançıya lazım olan hər şey vardı: insan xarakterini dərindən görmək qabiliyyəti, geniş həyat təcrübəsi, güclü müşahidə, müxtəlif sosial təbəqələrə bələdlik, parlaq dialoq ustalığı və ən başlıcası, insan taleyini bir neçə cümlə ilə açmaq bacarığı.

Həkim kimi insanların həm bədəninə, həm də ruhuna bələd olmuşdu. Kəndlini də, məmuru da, müəllimi də, taciri də, zadəganı da, məhkumu da tanıyırdı. Saxalinə qədər gedib çıxmış, sürgün həyatı haqqında material toplamışdı. Yəni böyük bir roman üçün nə mövzu, nə təcrübə, nə də yaradıcı enerji çatışmazlığı vardı.

Bəs onda Çexov özünün “Anna Karenina”sını, “Karamazov qardaşları”nı, “Səfillər”ini və ya “Atalar və oğullar”ını niyə yazmadı?

Bəlkə də cavab sadədir: Çexov roman yaza bilmədiyi üçün deyil, dünyanı roman kimi görmədiyi üçün roman yazmadı.

Klassik rus romanı yalnız həcm demək deyildi. O, dünyanı bütöv şəkildə izah etmək iddiası daşıyırdı:

Tolstoy insanı ailə, tarix, din və mənəviyyat içərisində anlamağa çalışırdı.

Dostoyevski insan ruhunun qaranlıq qatlarına enir, günahı, inancı, azadlığı və məsuliyyəti böyük fikri qarşıdurmalar şəklində təqdim edirdi.

Turgenev nəsillər arasındakı münaqışəni tarixi dəyişmənin ifadəsinə çevirirdi.

Bu romançıların hər biri insan həyatının arxasında müəyyən bir məna və nizam axtarırdı. Çexov isə həyata baxanda belə bir nizam görmürdü.

Onun dünyasında hadisələr həmişə nəticəyə çatmır, insanlar həmişə dəyişmir, sevgi həmişə qovuşmaqla, günah isə cəza ilə tamamlanmır. İnsanlar çox vaxt öz bədbəxtliklərinin səbəbini belə anlamırlar. Onlar yaşayır, danışır, susur, ümid edir, fürsəti əldən verir və həyatlarına əvvəlki kimi davam edirlər. Çexov üçün həyat böyük finala doğru irəliləyən süjet deyil, mənası sonradan da tam aydınlaşmayan anların toplusudur.

Roman dünyanı bir yerə toplamaq istəyir, Çexov isə həyatın bir yerə toplanmadığını bilirdi. Bəlkə buna görə o, qısa hekayədə öz təbiətinə daha uyğun bir forma tapmışdı.

Qısa hekayə müəllifdən hər şeyi izah etməyi tələb etmir: o, bir qapını açır, oxucuya otağın içindən kiçik bir görüntü göstərir və sonra qapını yenidən bağlayır. Oxucu həmin otaqda nə baş verdiyini deyil, bundan sonra nə baş verə biləcəyini düşünməyə başlayır. Çexovun gücü də məhz burada idi: o, söylədiklərindən çox söyləmədikləri ilə təsir göstərirdi.

Roman müəllifə danışmaq üçün geniş yer verir. Çexovun sənəti isə susmağın sənətidir. Onun qəhrəmanları öz həqiqətlərini uzun etiraflarla deyil, təsadüfi bir söz, yorğun bir baxış, yersiz bir gülüş və ya mənasız görünən bir hərəkətlə açırlar. Çexov insanı izah etmir, onu göstərir. Hökm vermir, müşahidə edir. Qəhrəmanını ideyanın nümayəndəsinə çevirmir; onun ziddiyyətli, natamam və çox zaman özünə də anlaşılmaz qalmasına imkan verir.

Böyük roman müəyyən mənada seçim etməyi tələb edir. Müəllif hansı hadisənin əsas, hansı insanın mərkəzi, hansı qarşıdurmanın həlledici olduğunu müəyyənləşdirməlidir. Çexov üçünsə həyatda kimin əsas, kimin ikinci dərəcəli olduğunu söyləmək asan deyildi. Onun hekayələrində bir insanın əhəmiyyətsiz görünən kədəri bəzən böyük ictimai hadisədən daha ağırdır.

Çexov uzun nəsr nümunələri də yazmışdı. “Çöl”, “Üç il”, “Mənim həyatım”, “Naməlum adamın hekayəsi” kimi əsərlərində roman nəfəsi aydın hiss olunur. Lakin bu əsərlərdə belə Çexov klassik romanın möhkəm quruluşuna doğru getmir. Süjet genişləndikcə həyat daha aydın deyil, daha da qeyri-müəyyən görünür.

Bunun bioqrafik səbəbləri də vardı. Çexov həkim işləyir, ailəsinin maddi yükünü daşıyır, qəzet və jurnallar üçün çoxlu mətn yazırdı. Vərəm xəstəliyi onun həyatını və iş rejimini məhdudlaşdırırdı. Cəmi 44 il yaşadı. Roman isə uzunmüddətli diqqət, sabit həyat və illərlə davam edən inad tələb edir.

Ancaq bütün bunlar yenə də əsas səbəb təsiri bağışlamır. Çünki Çexov istəsəydi, ən azı bir romanı tamamlaya biləcək qədər məhsuldar və intizamlı müəllif idi. Deməli, məsələ vaxtın azlığından daha çox, estetik seçimdə idi.

Çexov insan haqqında son söz demək istəmirdi. Roman isə nə qədər açıq sonlu olsa belə, bütöv bir dünya yaratdığı üçün müəyyən mənada “son söz” iddiası daşıyır. Çexovun dürüstlüyü buna müqavimət göstərirdi. O, insanı yekunlaşdırmağın, ona tam diaqnoz qoymağın mümkün olduğuna inanmırdı. Həkim olsa da, ədəbiyyatda hazır reseptlər vermirdi.

Onun məşhur yaradıcılıq mövqeyinə görə, sənətkarın işi sualları həll etmək deyil, onları düzgün qoymaqdır. Romanın böyük quruluşu isə oxucuda cavab gözləntisi yaradır. Çexov cavabdan çox sualın özünü qorumaq istəyirdi.

Bəlkə də Çexovun yazmadığı roman elə onun bütün hekayələrinin cəmidir. Eyni yorğunluq, gecikmiş həyat, baş tutmayan sevgi, mənasız əmək, dəyişiklik arzusu və dəyişə bilməmək faciəsi bir əsərdən digərinə keçir. Ayrı-ayrı hekayələr böyük, görünməz bir romanın fəsilləri kimi bir-birini tamamlayır.

Bu romanın vahid qəhrəmanı yoxdur. Onun qəhrəmanı insanın özüdür: yaşamağa vaxt tapmadan ömrünü keçirən, xoşbəxtliyi sabaha saxlayan və bir gün artıq gec olduğunu anlayan insan.

Tolstoy dünyanı anlamağa, Dostoyevski onunla mübahisə etməyə çalışırdı. Çexov isə dünyanı səssizcə dinləyirdi.

Bəlkə də buna görə onun roman yazmaması yaradıcılığındakı çatışmazlıq deyil, sənətinin daxili məntiqindən doğan ən böyük və ən dürüst seçimlərdən biridir. Çexov roman yaza bilmədi demək doğru olmazdı. Doğrusu budur: Çexov romanı yazmadı, çünki həyatın özünün də tamamlanmış bir roman olmadığına inanırdı.