Evin mala çəkilmiş divarını çınqıl daşla sürtə-sürtə, suvağın çıxıntlarını qopara-qopara anamın hüzr yerindən təsadüfən tez çıxmasını gözləyirəm. On addım da atıb onu içəridən çağırmaq lazımdır indi, başqa vaxt olsa, qapıda durub qışqırardım, amma hanı, hələ də tindəyəm. Sanki keçilməz çay var qabağımda. Tini burulmağa iki dəfə cəhd eləmişəm, amma içəridə güclənən ağlaşma səsi bu çayın vahiməsini daha da artırıb. Tərs kimi, teldən düzəltdiyi arabanı dalınca sürüyən yaramaz qardaşım içəridən anamı çağırmağa razılaşmır. Ağlaşma səsindən çox İrzaxanın mənlə oxuyan qızı ilə rastlaşmaqdan qorxuram. Onunla üz-üzə gəlməmək üçün çayın dibində görünməz daş olmağa hazıram. Elə bil dünənədək “Yeddi şüşə” oynadığımız, yanağı çuxurlu, güləş qız deyil, ayrı, yad, toxunulmaz adamdır.
“Ay qaqa, arabanı saxlayım, sən get çağır.”
Gedən zibil deyil, əşşi…
Şükür, ilahi... Dünya təkcə malasını qazıdığım divardan, ağlaşma səsindən, dirəşib anamı çağırmağa getməyən qardaşımdan, səsini arvadların səsinə qatıb ağlayan və inadla içəridən çıxmayan anamdan ibarət deyilmiş. Hüzrə gecikmiş, qəlbi mərhəmətdən yumşalmış arvadlar da varmış dünyada.
“Sən dur burda, çağırarıq içəridən...”
İndi anamı artırmanın qabağında, həm də içəridən çıxacağını bilə-bilə gözləyirəm. Hər evdə belə bir artırma olur. Qar yağmırsa, ayaqqabıları orada çıxarırlar, su qabını ora qoyurlar. Əl ağacı-zad da orada olur. Yəqin, İrzaxanın evinin artırmasında bu qədər ayaqqabı birdən olmayıb. Təzə evdi, toy da eləməyib, hardan olsun. O qədər ayaqqabının içində anamın ayaqqabısını axtarıram. Yoxdu. Yəqin, özüylə içəri aparıb. Axır vaxtlar hüzr yerində ayaqqabılar itirdi. Təzə qaloşu geyib yerinə köhnəni qoyurdular. Arvadlar ayaqlarından çıxaran kimi ayaqqabılarını torbaya qoyub qoltuqlarında içəri aparırdılar.
O iki tikə qəndi də artırmada ayaqqabıları vərəvürd eləyəndə görürəm, astanaya salınan köhnə palazın üstündə ağarır, hətta adamın üzünə gülür. Cünki həmin bu qəndin ancaq qonaq gələndə süfrəyə çıxan vaxtlarıdı. Qalan vaxtlar evin qadınları qəndi sayla gətirir, çay içənlərə paylayır. Şirinçay lüks həyat sayılır. Bir dəfə şəhərə, babamgilə qonaq gələndə, ilk dəfə orada şokolad yağının dadına baxmışdım. Ondan sonra əvvəlcə qəndə, sonra bu qəndi bizə matah bir şey kimi bölüb verən anama acığım tutmuşdu. İlk dəfə qənd payımdan imtina etmişdim.
Ədaləti bir prinsip kimi qorumağa çalışan anam qətiyyətlə hərəkətimi pisləmişdi. Bunun mənim haqqım olduğunu, hətta mənim haqqımı almağım üçün bu qəndi yaşlı babamın necə əziyyətlə şəhərdən gətirdiyini izah etdi. Deyəsən, babam “Vahidbank”dan depozit faizi müqabilində ərzaq talonu əldə etmişdi. Ya da sadəcə şəhər sakinlərinə talonla ərzaq verirdilər və anam da hələ atası evində qeydiyyatda idi. Hər nə idisə, bizim şəhərdə ərzaq payımız vardı və o ərzaq gəlib çıxanadək kənd mağazasından kağız qutulardakı tez əriyən qəndlərdən alırdıq. Başqa kənd arvadları kimi anam da bu kövrək qəndləri yenidən tavaya toküb əridir, rəngi qəhvəyiyə çalan daha bərk qənd düzəldirdi...
Balaca qardaşım, əlbəttə, qəndi məndən də qabaq görmüşdü, o saat da birini yerdən qapıb ağzına apardı. Yetişib qəndləri ondan aldım, amma atmadım, nərd zərləri kimi ovcumda cütlədim, astanadakı qaloşlardan birinin içinə qoydum. İstədim bunu qapıdan çıxan kimi anama xəbərləyəm, amma onun solmuş üzünü, qızarmış burnunu görüb mən də qəmləndim. Həm də görməmişlik edən, həmişə yersizcə qarınağrısı tutub adamı isti yerindən, şirin oyunundan ayıran, bir işə də yaramayan qardaşıma acığım keçmişdi artıq, bu dəfə sırf hüzr yerindəki yeməklərdən üşəndiyim üçün anamı xəbərlədim:
– Ay na, Nunu ölünün qəndini götürürdü.
Anam dinmirdi. Eləcə səssizcə yeriyirdi. “Yəqin, dayıma ağlayıb yenə”.
– Deyirəm, Nunu İrzaxanın qəndini yeyirdi...
– Ay na…
Sakitcə yeriyirdik. Bütün kənd eyni vaxtda ölüm haqda səssiz-səssiz düşünürdü, hətta başqa vaxt yamacın başından şırıltısı gələn bulaq da səsini qısıb axırdı.
Anam da səssiz-səssiz yeriyirdi. Birdən əlimi cibimə salanda təlaş və həyəcan məni bürüdü. Necə olmuşdu, qəndin o biri tayını cibimə qoymuşdum? Və “ölünün qəndi” cibimdə ola-ola bu qədər yolu necə gəlmişdim?... Əməlli-başlı titrətmə gəldi bədənimə. Qəndi çıxarıb yerə ata bilmirdim. Qənd də, çörək kimi, lap hüzrdən olsa belə, müqəddəs sayılırdı. Qəndə toxunmurdum, amma jaketimin cibində onu canlı-canlı hiss edirdim. Yüyürüb anamla tənləşib yeriməyə başladım.
– Ay na, ölünün qəndi cibimdə qalıb... – yəqin səsim də titrəyirdi.
– Nə qənd?
– İrzaxanın astanasına qənd düşmüşdü, Nunu o saat…
– Çəkmə ölünün adını! Qardaşının da əlindən yapış…
Təslim olub mən də səssizcə yeriməyə başladım. Qəndi cibimdə hiss eləmirdim daha. İndi anamdan incimişdim. İrzaxanı xatırlayırdım.
…Yəqin, İrzaxanın əsl adı Rzaxan olub. Bizim camaat belə qısa, ya da hədsiz uzun adlara uyğun sait-samit əlavə edir. Ya da ixtisar aparır.
Rzaxan yay-qış başına dəyirmi aerodrom furajka qoyurdu. Bürünc-qara, kündə sifəti, boynuna yaxın qıvrılan saçları, çox kiçik fındıq burnu qırışlarla dolu alnına, sərt üzünə baxmayaraq, ona uşaq siması verirdi.
Atamla yaşıd idi. Həm də dostluqları vardı. Qışqıra-qışqıra, içəndə isə daha bərkdən qışqıra-qışqıra danışırdı. Mənə “Ana” deyirdi. İlk a-nı uzadaraq... Məsələn, belə: “A-ana, aton evdədi?” Bu kənd kişilərinin kiçik qızlara müraciət forması idi.
Rzaxan bizim üçün hana taxtaları düzəltmişdi, həm də əyri düzəltmişdi, anamın toxuduğu palaz ona görə əyri çıxmışdı, biz gah bu başına, gah o başına qaynar su töksək də palazın ölçüsünü düzəldə bilmədik.
Rzaxan cığal uşaqlar kimi günahı taxtanın üstünə atdı. Qışqıra-qışqıra hananın oxlarının o tərəfini-bu tərəfini ölçdü, axırda atamla çörək yeyib, deyəsən, araq da içib getdi.
Sonralar qazın-işığın olmayan vaxtlarında biz o hana taxtalarını peçdə yandırdıq. Oxlar həqiqətən qurumaqdan çatlamışdı, bəlkə də hana ona görə əyilmişdi. Amma əla yandılar.
Nənəm Rzaxanı hər görəndə ah çəkib "Yazıq Samayə" deyirdi. Əvvəl elə bilirdim, Səmayə kimdisə, nənəm onun Rzaxandan çəkdiklərinə işarə edir. Hətta elə bilirdim, Səmayə Rzaxanın əvvəlki arvadıdır. Sonradan öyrəndim ki, Rzaxan elə bir dəfə evlənib. Səmayə də çoxdan ölüb. Səmayə Rzaxanın anası, nənəmin qonşusu imiş.
Anası ölüm yatağına düşəndə Rzaxanın üç-dörd yaşı varmış. Nənəmə deyirmiş "Sona bacı, İrzanı küçədə, bacada harda görsən, ona şirni ver, olmasa qanfetin, lap iki yumru qənd ver. İşdir qəndin də olmasa, onda çağır sən allah, iki kəlmə şirin söz de..."
Rzaxan özü acıdil idi, amma həm də kövrək idi. İçəndə uşaq kimi bərkdən ağlayırdı. Ən işlək sözləri “mən” və “bunlar” idi. Atamla yeyib-içən vaxt stola yemək daşıyanda eşidirdim bu sözləri. Çox söyürdü, söyəndə ümumən söyürdü. Kimdənsə konkret danışanda da ümumən “Svoloçlar” deyirdi.
İrzaxanın qəbri də qəbristanın küncündə o biri qəbirlərdən uzaqda idi. İrzaxan orda da “mən” deyirdi, “bunlar” deyirdi. Əvvəl-əvvəl o qəbrin yaxınlığındakı yolu keçəndə vahimə duysam da, sonralar öyrəşdim. Daha İrzaxanın ölümüylə bağlı şeylər əvvəlki kimi dəhşətli deyildi. Qızı gülümsəyəndə yanağında o doğma çuxur sevindirmişdi məni. Bir gün axşamın sərinində əlimi geyindiyim jaketin cibinə saldım, o vaxtdan orda qalan qəndə toxunanda üşənmədim. Sərt qənd islanıb hamarlaşmışdı. Amma yəqin hələ də yeməli idi. Ən azı qardaşıma verib onu hansısa işə buyurmaq olardı.
Qənddən istədiyim kimi istifadə edə bilərdim, ama hardasa, yenə də o İrzaxanın idi. Həm mənim idi, həm mənim deyildi. Əmanət kimi qalmışdı məndə. Qərara gəldim ki, qəndi neyləyəcəyimə dair bir fikrə gəlməyincə əlimi vurub onu daha da korlamayım. Amma elə həmin gün, oynadığımız yerdə, qonşunun şəhərdən gələn nəvələrindən birinə verdim. Əlində balaca, boz ekranı olan, qəribə səslər çıxaran, arabir “Qeym ovər” deyən dördkünc oyuncaq tutan oğlana... Qəfildən cibimdən o qəndi çıxarıb oğlana uzatdım.
Bu, sözlərə yetişməmiş dildə oğlandan oyuncağı istəmək idi.
Şəhərli oğlan inanılmaz dərəcədə tez cavab verdi, təəccüblə əlimə baxdı və birdən kirli qəndi qapıb yola vızıldatdı. Qardaşım qəndin dalınca baxdı. Yol da bizə necə baxırdı – onu da gördüm. Kənd yolunun bayaqdan duymadığım qoxusunu nəfəsimə çəkdim. Dünyayla İrzaxanın arasında qalmış o kirli qənd, yəqin, yolun tozuna bulaşıb daha da yeyilməz oldu.
Sən gəlməz oldun, mən gəlməz oldum, o gəlməz oldu.
Canımıza yenicə dadanmış kədərin arasına arsız bir səs girdi; sonradan adının “tetris” olduğunu öyrəndiyim o oyuncaqdan gəlirdi: “Qeym ovər”…
17:48 
767
